Χριστουγεννιάτικα έθιμα στα χωριά της Χαλκιδικής

 

Η λέξη «Γιορτές» στην Ελλάδα έχει ταυτιστεί με το δεκαπενθήμερο (Δωδεκαήμερο κατά την εκκλησιαστική παράδοση) των Χριστουγέννων, Πρωτοχρονιάς και Θεοφανείων, που συνοδεύεται από διάφορα κατά τόπους έθιμα, παραδοσιακά, αλλά και πιο σύγχρονα.
Παραμονή Χριστουγέννων σήμερα και πληθώρα εθίμων έχει να παρουσιάσει η Χαλκιδική, που αποτελούν (ακόμα) κομμάτι μιας παράδοσης πολλών χρόνων. Σαφώς η καθημερινότητα και οι νοοτροπίες του σήμερα - και κυρίως οι συνθήκες της πανδημίας - δημιουργούν ένα διαφορετικό πλαίσιο. Παρά το γεγονός ότι δεν ζούμε σε συνθήκες lockdown, όπως τα Χριστούγεννα του 2020, όλες οι εκδηλώσεις έχουν ακυρωθεί στο πλαίσιο των μέτρων για τον περιορισμό του κορωνοϊού, περιορίζοντας παράλληλα την αναβίωση πολλών εθίμων.
Ωστόσο, το halkidikifocus παραθέτει έθιμα της Χαλκιδικής και όχι μόνο, για την τέλεση των οποίων θα πρέπει να περιμένουμε "καλύτερες μέρες".

Οι ασχολίες της νοικοκυράς

Η καθαριότητα αποτελούσε βασικό στοιχείο για τον εορτασμό των Χριστουγέννων. Από τις προηγούμενες μέρες ξεκινούσαν οι γυναίκες το καθάρισμα και το στρώσιμο του σπιτιού με τα «καλά στρουσίδια». Τα γλυκά και η επιτυχία τους αποτελούσαν σημείο αναγνώρισης της καλής νοικοκυράς: Η Χαλκιδικιώτισα έπρεπε να φτιάξει το σαραγλί, το σύμβολο της γλύκας της γιορτής. 

Η Πολυγυρινή νοικοκυρά ζύμωνε τα «σαλιάρια» και τα «φοινίκια», ενώ έπρεπε να σφάξει και την «αρνίθα» (όρνιθα) για το χριστουγεννιάτικο τραπέζι και να ετοιμάσει το νηστίσιμο δείπνο της Παραμονής: Φασόλια παπούδια.

Το χριστόψωμο

Το χριστόψωμο ή χριστόπιτα ή κλίκ' ή κουλούρα ή μπουγάτσια, αποτελεί ένα ιδιαίτερα διακοσμημένο χριστουγεννιάτικο ψωμί (που σε διάφορες παραλλαγές το φτιάχνουν σε πολλά μέρη της Ελλάδας) και χαρακτηρίζεται από την διακόσμησή του στην επιφάνειά του, αλλά και τους ξυρούς καρπούς που χρησιμοποιούνται στο στόλισμα. Είναι συνήθως σκέτο ψωμί, που ψήνεται σε λαδωμένο ταψί και στην επιφάνειά του οι γυναίκες φτιάχνουν με ζυμάρι, σταφίδες και καρύδι ή αμύγδαλο, διάφορα διακοσμητικά σχέδια, που παριστάνουν σταυρούς, κύκλους, αλλά και λουλούδια. Σε κάποια χωριά χαράσσουν στο χριστόψωμο ένα κεντρικό σταυρό και στο κέντρο του σταυρού τοποθετούν ένα άσπαστο καρύδι, ενώ στις άκριες λιασμένα σύκα, σταφίδες κλπ.

Στην Αρναία τα τελευταία χρόνια το έθιμο του χριστόψωμου είχε πάρει διαστάσεις δημόσιου δρώμενου, καθώς η Πολιτιστική και Επιμορφωτική Εταιρεία Αρναίας, σε συνεργασία με τους επαγγελματίες της περιοχής, μετέφεραν το έθιμο στην κεντρική πλατεία του χωριού, με τη μικτή χορωδία Αρναίας να ψάλλει τα κάλαντα. 

Τα κάλαντα

Τα κάλαντα ή κόλιεντα ψάλλονταν στη Χαλκιδική την Παραμονή, όπως και σε όλη την Ελλάδα. Τα παιδιά κατά ομάδες, έψαλλαν τα τα κάλαντα με την συνοδεία τριγώνων και τυμπάνων. Οι νοικοκυραίοι από τα σπίτια, τα καταστήματα αλλά και τους δρόμους έδιναν στα παιδιά καρύδια, φρούτα, καραμέλες και σπανιότερα χρήματα.

Το «χριστόξυλο»

Στα χωριά της Χαλκιδικής, από τις παραμονές των εορτών ο νοικοκύρης έψαχνε στα χωράφια και επέλεγε το πιο όμορφο, το πιο γερό, το πιο χοντρό ξύλο από πεύκο ή ελιά για να το ανάψει το βράδυ στο τζάκι. Αυτό ήταν το Χριστόξυλο και έπρεπε να καίει στο τζάκι του σπιτιού για όλο το δωδεκαήμερο των εορτών, από τα Χριστούγεννα δηλαδή μέχρι και τα Φώτα καθώς από τη μια θα έδιωχνε τα δαιμόνια που κυκλοφορούν το δωδεκαήμερο και από την άλλη θεωρούσαν - σε συμβολικό επίπεδο - ότι καθώς καίγεται το Χριστόξυλο, ζεσταίνεται ο Χριστός στη φάτνη Του.

Πριν ο νοικοκύρης φέρει το Χριστόξυλο, κάθε νοικοκυρά φρόντιζε να έχει καθαρό το σπίτι και ιδιαίτερα το τζάκι, ώστε να μη μείνει ούτε ίχνος από την παλιά στάχτη. Καθάριζαν ακόμη και την καπνοδόχο, για να μη βρίσκουν "πατήματα" να κατέβουν οι καλικάντζαροι και τα κακά δαιμόνια.

Το βράδυ της παραμονής των Χριστουγέννων, όταν όλη η οικογένεια θα είναι μαζεμένη γύρω από το τζάκι, ο νοικοκύρης του σπιτιού άναβε την καινούρια φωτιά και άρχιζε να καίγεται το Χριστόξυλο. 

Μετά το δωδεκαήμερο η στάχτη των ξύλων αυτών σκορπιζόταν στο σπίτι και τα χωράφια καθώς θεωρούσαν ότι τους προφύλασσε από κάθε κακό.

Το σφάξιμο των γουρουνιών

Στη Χαλκιδική την τρίτη μέρα τον Χριστουγέννων (του Αγίου Στεφάνου) έσφαζαν τα γουρούνια έκαναν λουκάνικα που τα έτρωγαν μετά από τα Φώτα. Τα Φώτα περνούσε ο παπάς και τα αγίαζε. Καλούσαν όλο το σόι για να γιορτάσουν μαζί. Εκείνην ήταν και η αγαπημένη μέρα τον παιδιών γιατί έπαιρναν τη φούσκα από το γουρούνι, τη φούσκωναν και έπαιζαν ποδόσφαιρο.

Το «Σήκωμα του Υψώματος»

Στον Πολύγυρο τα Χριστούγεννα (ή στη μνήμη κάποιου ιδιαιτέρως τιμώμενου Αγίου) «σήκωναν Ύψωμα» στα σπίτια που γιόρταζαν.
Μετά το τέλος της Θείας Λειτουργίας πήγαινε ο παπάς στο σπίτι της οικογένειας, η οποία συγκεντρωνόταν στο "καλό" δωμάτιο, αυτό που τελούνταν οι γιορτές της οικογένειας. Επάνω στο τραπέζι η νοικοκυρά είχε φροντίσει να υπάρχουν κεριά, θυμιατό, σταφίδες, ένα ποτήρι κρασί και το πρόσφορο (λειτουργιά). Αφού ο ιερέας έλεγε το τροπάριο της γιορτής, ο νοικοκύρης (ή αυτός που γιόρταζε) σήκωνε ψηλά το πρόσφορο, επαναλαμβάνοντας 3 φορές τη φράση: «μέγα το όνομα της αγίας Τριάδος». Ο ιερέας στη συνέχεια έκοβε το πρόσφορο και το μοίραζε στους παρευρισκόμενους, οι οποίοι το έτρωγαν, αφού το βουτούσαν στο ποτήρι με το κρασί. Κατόπιν όλοι παρακάθονταν σε κοινό τραπέζι για το γεύμα.
Στα σπίτια των κτηνοτρόφων, όταν σήκωναν Ύψωμα την ημέρα των Χριστουγέννων, άνοιγαν και τα "δερμάτια" με το "κατίκι" το οποίο ήταν νοστιμότατο παρασκεύασμα. Μέρος από αυτό αποτελούσε και την αμοιβή του ιερέα που ευλογούσε το Ύψωμα.

Πηγή:halkidikifocus