Η Άθυτος της Αφύτου των ζωγράφων, η Άθυτος των ανθρώπων της που την αγαπούν και την ονειρεύονται.

 

Η «Άφυτις – Άφετος – Άθυτος» των ζωγράφων, η Άθυτος των ανθρώπων της που την αγαπούν και την ονειρεύονται. 

Η χαρακτηριστική της θέση με την απέραντη θέα προς τον Τορωναίο, η αρχιτεκτονική των σπιτιών της, οι καλοκάγαθοι και κάποιες φορές «αρχαϊκοί» κάτοικοί της. Η Άθυτος, το τρίτο κατά σειρά χωριό μετά τον ισθμό της Ποτίδαιας, απλώνεται στον ίδιο χώρο από το 3.000 π.χ. τουλάχιστον. 

     Η αρχαία Άφυτις υπήρξε σημαντική πόλη της Παλλήνης και μνημονεύεται από τους αρχαίους συγγραφείς (Ηρόδοτος, Θουκυδίδης, Ξενοφών, Αριστοτέλης, Παυσανίας, Στράβων κ.α.) Το ιερό του Διονύσου (8ου αιώνα π.χ.) και ο ναός του Άμμωνα Δία (του 4ου αιώνα π.χ.) συνέβαλαν ουσιαστικά στην εδραίωση της φήμης της κατά την αρχαιότητα. Ευημερούσα πόλη κατά τους αρχαϊκούς και κλασσικούς χρόνους. 

Έκοβε δικό της νόμισμα που έφερε την κεφαλή του προστάτη της, Άμμωνα Δία.

     Στην επανάσταση του 1821 έδωσε δυναμικό παρόν με αγωνιστές και θύματα. Μετά το Χαλασμό οι κάτοικοι του χωριού σκορπίστηκαν σε διάφορες ασφαλέστερες περιοχές. 

Γύρω στο 1827, με την επιστροφή των φυγάδων, η Αθυτος είναι για πολλά χρόνια το κεφαλοχώρι της Κασσάνδρας. 'Έντονη οικοδομική δραστηριότητα παρουσιάζεται από τα μέσα του 19ου αιώνα. Το 1859 κτίστηκε ο Άγιος Δημήτριος, Τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική με τρούλο, το στολίδι του χωριού στο κέντρο της πλατείας.

     Ο επισκέπτης αξίζει να παρατηρήσει την ιδιόμορφη αρχιτεκτονική του ναού, τις παλιές εικόνες του και τα λιθανάγλυφα στο εξωτερικό του νότιου τοίχου. 

Αξίζει επίσης να περιδιαβεί τα μεγάλα παρεκκλήσια που ακολούθησαν. (1867 Άγιος Γεώργιος1885 Κοίμηση της Θεοτόκου - Aγιος Αθανάσιος - Aγιος Νικόλαος). 

     Αξιόλογα είναι και τα χαρακτηριστικά παλιά λιθόκτιστα σπίτια με τις κτητορικές επιγραφές και τα λιθανάγλυφά τους. (1860 Κατσάνη, 1864 Παπαβασιλείου, 1876 Γαλάνη, 1889 Αλετρά, 1898 Αθανασιάδη κ.α.). Στο σπίτι του Αλετρά στην κεντρική πλατεία λειτουργεί λαογραφικό μουσείο. 

     Από την πλατεία ο δρόμος σε οδηγεί στο Βράχο, το μπαλκόνι του χωριού, από όπου ατενίζεις τον Τορωναίο, τη Σιθωνία απέναντι και την Κασσάνδρα μέχρι κάτω. Στη συνέχεια ανηφορίζεις στον Κουτσόμυλο, την ανεμοδαρμένη ακρόπολη της Αθύτου με την πανοραμική θέα. 

     Η Αθυτος είναι επαρκής σε ενοικιαζόμενα δωμάτια, ξενοδοχεία, ταβέρνες και εστιατόρια με καλό και καθαρό φαγητό, καφετερίες και μπαρ. Ο επισκέπτης μετουσιώνεται περπατώντας στα λιθόστρωτα σοκάκια της Αθύτου, ακολουθώντας τον Ελύτη στο Αιγαιοπελαγίτικο περιδιάβασμά του, και μπορεί να λουσθεί στη γαλανή Αθυτιώτικη θάλασσα, στις Βάρκες, στην Πούντα, στη Λιόση, στη Δάφνη. 

Πλήθος πολιτιστικές εκδηλώσεις, σ' όλη τη διάρκεια του καλοκαιριού, προετοιμασμένες απ' τους Αθυτιώτες με μεράκι και υπευθυνότητα, καθιστούν την Άθυτο βασικό σημείο αναφοράς για τον τουρίστα που έρχεται στη Χαλκιδική.